सर्वात मोठा नफा देणारा धंदा: शिक्षण संस्था (वास्तव)

प्रस्तावना: विद्देचे माहेरघर की नफेखोरीचे कुरण?

महाराष्ट्र ही संतांची, समाजसुधारकांची आणि वैचारिकांची भूमी आहे. म. जोतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी ज्या शिक्षणाची दारे शोषितांसाठी उघडली, त्याच महाराष्ट्रात आज शिक्षणाचे रूपांतर एका क्रूर आणि अत्यंत नफेखोर धंद्यात झाले आहे. आजच्या काळात 'ज्ञानदान' हा शब्द केवळ भाषणापुरता उरला असून, प्रत्यक्षात शिक्षण हे राजकारण्यांसाठी सर्वात मोठा नफा देणारा धंदा बनले आहे.

"शिक्षण संस्था: सुशिक्षित बेरोजगारांच्या अगतिकतेवर उभारलेले नफ्याचे साम्राज्य."
प्रतिमा सौजन्य: एआय (AI) द्वारे निर्मित

१. 'डोनेशन'चा काळाबाजार: गुणवत्तेची जाहीर कत्तल

महाराष्ट्रातील कोणत्याही खाजगी शिक्षण संस्थेत प्रवेशासाठी जेव्हा एखादा सामान्य पालक जातो, तेव्हा त्याला विचारला जाणारा पहिला प्रश्न हा गुणवत्तेचा नसून 'किती देऊ शकता?' असा असतो. 'डोनेशन' (देणगी) हा शब्द आज इतका रूढ झाला आहे की, तो भ्रष्टाचाराचा भाग वाटतच नाही.

राजकीय अर्थकारण: हा पैसा पूर्णपणे 'ब्लॅक मनी' (काळा पैसा) असतो. हा पैसा राजकारण्यांच्या निवडणूक प्रचारात वापरला जातो. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, महाराष्ट्रातील ७५% पेक्षा जास्त नामवंत शिक्षण संस्था या आजी-माजी लोकप्रतिनिधींच्या मालकीच्या आहेत.

२. 'डिग्री' विकणारे कारखाने: अकुशल पदवीधरांची निर्मिती

अनेक संस्थांना आता 'शिक्षण संस्था' म्हणण्यापेक्षा 'डिग्री विकणारे कारखाने' म्हणणे अधिक सार्थ ठरेल. विद्यार्थ्याला वर्गात येण्याची गरज नाही, त्याने फक्त परीक्षेला हजर राहायचे आणि वर्षाची अवाढव्य फी वेळेवर भरायची. ही व्यवस्था पदवीधर तरुणांना 'स्वस्त मजूर' म्हणून तयार करत आहे.

३. 'कॉपी मास्टर' आणि परीक्षांचा सामूहिक बोजवारा

महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात 'कॉपी' हा आता एक 'संघटित व्यवसाय' झाला आहे. 'होम सेंटर' आणि स्थानिक नेत्यांचे वजन वापरून परीक्षा केंद्रांवर सामूहिक कॉपी चालवली जाते. यातून जे 'कॉपी मास्टर' तयार होतात, त्यांच्या हातात पदवी येते खरी, पण त्यांचा आत्मविश्वास कायमचा हरवलेला असतो.

४. नफाखोरीचे राजकीय अर्थकारण आणि शोषणाची साखळी

प्राध्यापकांचे शोषण: या नफाखोरीचा दुसरा बळी म्हणजे शिक्षक आणि प्राध्यापक. अनेक संस्थांमध्ये नेट-सेट (NET-SET) धारक प्राध्यापकांना कागदावर पूर्ण पगार दाखवून प्रत्यक्ष हातात निम्मीच रक्कम टेकवली जाते. हे शैक्षणिक क्षेत्रातले सर्वात मोठे शोषण आहे.